VREDNE RUKE PIROĆANACA: Priče o starim i umetničkim zanatima

Pun zanatski procvat Pirot doživljava tokom 18. i  početkom 19. veka, naročito razvojem Tijabare, koja postaje zanatski centar grada. Presudnu ulogu imao je geografski položaj Pirota na Carigradskom drumu, jednom od najvažnijih trgovačkih puteva Osmanskog carstva.

“Pirot je svojim položajem spajao regionalne puteve i bio centar Ponišavlja. To je bilo izuzetno pogodno mesto za razvoj zanata”, objašnjava Vučićeva.

Razvoju zanatstva doprinosio je i čuveni Pirotski vašar, koji se održavao svakog avgusta. Pored trgovine stokom, na vašaru su se prodavali brojni zanatski proizvodi, a čaršija je bila mesto susreta trgovaca, majstora i kupaca.

Nekadašnji Pirot bio je dom velikog broja zanata. Među najznačajnijim bili su ćilimarstvo i grnčarstvo, po kojima je grad poznat i danas. Međutim, veoma cenjeni bili su i terzijski,  abadžijski i kujundžijski zanat.

Terzijsko-abadžijski esnaf važio je za jedan od najjačih u gradu. Pirotsko sukno bilo je poznato po kvalitetu, dok su kujundžije izrađivale raskošne paftе i nakit od srebra i zlata.

Posebno mesto zauzimalo je grnčarstvo. Pirotski majstori širili su svoje znanje daleko izvan granica grada, pa je, prema istorijskim podacima, čak 90 odsto grnčara u drugim gradovima Srbije i Bugarske bilo pirotskog porekla.

Zanatlije su bile organizovane u esnafe, koji nisu predstavljali samo strukovna udruženja, već i važan oblik društvene zaštite.

“Ako bi se neko razboleo ili preminuo, esnaf je brinuo o njegovoj porodici. Svaki esnaf imao je svoja pravila, slavu i obaveze prema zajednici”, kaže Vučićeva.

U radionicama je postojala stroga hijerarhija. Put do majstorskog zvanja vodio je preko čiraka, šegrta i kalfe, a status majstora sticao se tek nakon polaganja posebnog ispita pred esnafom.

Iako bi se moglo očekivati da oslobođenje od Turaka donese napredak, zanatstvo je nakon 1878. godine počelo da slabi. Promenio se položaj grada, koji je od važnog trgovačkog središta velikog carstva postao pogranični grad nove države.

“Broj zanatskih radnji počeo je da opada. Nekadašnjih dvadeset grnčarskih radionica svelo se na devet, dok je broj kovača vremenom drastično smanjen”, kaže Lea Vučić.

Dodatni udarac zanatima zadali su izgradnja železnice, ubrzana industrijalizacija i masovna proizvodnja. Fabrike su nudile jeftinije proizvode, a mnoge zanatlije nisu mogle da izdrže konkurenciju.

Nestankom zanata izgubljena su iznanja koja su se generacijama prenosila sa oca na sina, sa majstora na šegrta.

“Zanatski predmeti imaju ljudski dodir. Čak i njihova nesavršenost daje im posebnu vrednost i karakter”, ističe Vučićeva.

Za razliku od industrijske proizvodnje, tradicionalni zanati bili su tesno povezani sa prirodom i lokalnim materijalima, zbog čega se danas sve više govori o njihovoj ekološkoj i kulturnoj vrednosti.

Od brojnih nekadašnjih zanata, u gotovo izvornom obliku opstali su ćilimarstvo i grnčarstvo. Pirotski ćilim i danas se tka na vertikalnom razboju, dok grnčari koriste nožno kolo, kao i njihovi prethodnici pre više vekova.

Iako su zanati poput terzijskog, abadžijskog, saračkog ili mutavdžijskog gotovo nestali, interesovanje za očuvanje tradicionalnih veština poslednjih godina raste.

“Ako uspemo da podržimo zanatlije finansijski i predstavimo njihov rad kao vrednost, a ne kao nešto zastarelo, postoji nada da će zanati imati budućnost”, zaključuje Lea Vučić.

Redakcija Pirotskih vesti zahvaljuje Muzeju Ponišavlja na ustupljenim fotografijama i stručnoj pomoći tokom realizacije projekta.