POGANOVSKI MANASTIR: Svetinja među stenama
U divnom kanjonu reke Jerme, oko 25 kilometara udaljen od Pirota, nalazi se manastir svetog Jovana Bogoslova, poznat kao Poganovski manastir, jedan od najdragocenijih spomenika duhovne i kulturne baštine jugoistočne Srbije.
Ktitor manastira podignutog 1395. godine bio je srpski plemić Konstantin Dejanović, o čemu svedoče tri kamene ploče na fasadi crkve na kojima su uklesana imena Jovana Bogoslova, Konstantina i njegove kći Jelene, žene vizantijskog cara Manojla II Paleologa i majke poslednjih vizantijskih careva, koja se posle očeve smrti starala o izgradnji hrama.
Hram je živopisan tek 1499. godine rukom nepoznatih zografa, koji su sudeći po stilu poticali iz severne Grčke. Izuzetne freske velike preciznosti, skladih boja i izrazi na licima svetitelja svedoče o visokom umetničkom dometu tog doba. Gаlerijа fresаkа ukupne površine oko 360m² ubrаjа se u nаjvišа slikаrskа ostvаrenjа nа Bаlkаnu.
Jedna od najvrednijih relikvija manastira bila je dvostrana ikona izuzetne lepote, koju je carica Jelena darivala manastiru u znak sećanja na svog oca. Na jednoj strani ikone prikazano je čudo u latomskom manastiru, A na Drugoj likovi Presvete Bogorodice i Svetog Jovana Bogoslova. Zajedno sa ikonostasom velike umetničke iz 1622. godine tokom Prvog svetskog rata bugarska okupatorska vojska odnosi ih u Sofiju gde se i dan danas čuvaju u Nacionalnom muzeju.
Hram je građen od kamena, kao trikonhos sažete osnove, sa kubetom i narteksom nad kojim je kula zvonik. Ćelijastim zidanjem i lomljenim kamenom i opekom ostvarena je dekorativnost, dok je sekundarna plastika veoma skromna, netipična za građevine moravskog stila.
Zbog svog položaja Poganovski manastir nikada nije bio pustošen, do 1927. godine do njega nije postojao nijedan prohodni put. Zahvaljujući tome ne deli sudbinu brojnih drugih svetinja, sačuvao je izvorni oblik i autentičnu lepotu. Veliku obnovu doživeo je u drugoj polovini 19. a potom i tokom 60-ih i 70-ih godina 20 veka.
Od 1949. godine nalazi se pod zaštitom države kao kulturno dobro od velikog značaja, a 1979. godine upisan je na listu svetske kulturne baštine.
Danas je Poganovski manastir ne samo duhovno središte već i važno odredište verskog turizma, posećuju ga vernici i hodočasnici iz zemlje i inostranstva. Manastir je smešten u jednom od najlepših krajeva Srbije, u kanjonu reke Jerme poznatom po svojoj divljoj lepoti. Ovde priroda još uvek nije izgubila svoj prvobitni oblik, litice se uzdižu visoko iznad reke, šuma je gusta i mirisna, a vazduh čist. Posetioci uživaju u lepoti svetinje, u tišini manastirskog dvorišta, šetnji kroz okolne staze i pogledu na reku koja vijuga.
Skriven među stenama u specijalnom rezervatu prirode Jerma Poganovski manastir prkosi vremenu već 630 godina.
U manastiru živi bratstvo, vrata su otvorena tokom cele godine, i svaki posetilac koji dođe sa poštovanjem – biće dočekan kao prijatelj. Pristojna odeća – pokrivena ramena i kolena – podrazumeva se kao izraz poštovanja prema svetinji.
Ovaj sadržaj deo je projekta Turistički potencijali Pirota – biseri jugoistočne Srbije, sufinansiranog od strane Grada Pirota, a u okviru javnog konkursa za sufinansiranje medijskih projekata za 2025. godinu.
