Objavljen 50. broj Pirotskog zbornika: Jubilarno izdanje donosi sedam novih naučnih radova

Pre nekoliko dana objavljen je 50. broj Pirotskog zbornika, jedinog kategorizovanog naučnog časopisa u okrugu. Jubilarni broj donosi sedam radova iz različitih naučnih oblasti od etnologije, preko istorije, sociologije do biologije. Za sada je još uvek dostupan samo u elektronskom obliku na sajtu Narodne biblioteke koja je i izdavač, a u narednim danima biće dostupna i štampana verzija.

U najnovijem broju Pirotskog zbornika objavljen je rad profesora dr Saše Nedeljkovića sa Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, pod naslovom “Natprirodno u pričama o zakopanom blagu u pirotskom kraju”, koji je, prema rečima urednika Zbornika Gorana Nikolića, jedan od ozbiljnijih i važnijih priloga razumevanju narodnih verovanja pirotskog kraja.

“Autor je pokazao kako izgleda temeljno sproveden naučni rad – od prikupljanja novih empirijskih podataka na terenu, do njihovog upoređivanja sa postojećim korpusom stručne literature iz celog sveta. U središtu istraživanja nalazi se područje Srednjeg Visoka, gde su zabeležena brojna narodna predanja o skrivenim blagima i natprirodnim silama koje ih čuvaju. Nedeljković, ne traga za spektakularnim otkrićima, već za dubljim razumevanjem načina na koji su ta predanja nastajala i kako su oblikovala pogled ljudi na svet”, kaže Nikolić.

Nikolić posebno izdvaja značaj teorijskog okvira u kojem je rad pisan, podsećajući na važnost teorije o “ograničenom dobru”, koju je sredinom šezdesetih godina prošlog veka formulisao američki sociolog Džordž Foster, a koja opisuje tradicionalna društva u kojima blagostanje ne proističe iz rada, već iz slučajnosti – pronalaženja blaga, krađe ili ratnog plena.

“U tradicionalnom društvu, pre industrijalizacije, svuda na celoj planeti, ljudi su se rađali, živeli, umirali, a da se nikakve promene nisu dešavale. Nije bilo prostora za napredak radom ili inovacijom. Zato se razvijalo verovanje da se sreća i blagostanje stiču iznenadnim, natprirodnim ili izvanrednim događajem, da nađeš blago, ili da ukradeš. To su dva načina“, objašnjava Nikolić.

Upravo to objašnjava i zašto su priče o zakopanom blagu duboko ukorenjene u narodnoj mašti, kao i zašto su se vezivale za poznate istorijske ličnosti, trgovce i preduzimljive ljude iz pirotskog kraja. Kao ilustraciju, Nikolić navodi primer čuvenog trgovca Mite Gage, o kome je narod prepričavao da je bogatstvo stekao zahvaljujući kučki koji je “našla zlato”. U stvarnosti, dodaje on, iza porodičnog uspona stajala je dugotrajna i promišljena trgovina, koja je počela još od dede Mite Gage, a potom se razvila do međunarodnih trgovačkih veza i slanja potomaka na školovanje u Solun i Drezden – za ono vreme nezamisliv iskorak za jedno dete iz planinskog sela.

“Narod je često ovakve uspehe objašnjavao natprirodnim okolnostima, jer nisu mogli da ih uklope u sopstveni pogled na svet. A upravo ta isprepletenost mita, želje za boljim životom i predstave o natprirodnom čini ovu temu neiscrpnom za istraživanje”, zaključuje urednik Pirotskog zbornika.

Pedeseto izdanje Zbornika donosi i čak dva rada koja obrađuju teme iz Lužničkog kraja. Valentino Manić piše o razvoju i rivalitetu Babušnice i Ljuberađe, kroz istraživanje do sada nepoznate arhive predratnog istaknutog stanovnika Babušnice Lazara Stankovića, kojim se došlo do značajnih saznanja koja su doprinela boljem osvetljavanju nastojanja Ljuberađe i Babušnice da budu središte sreza i pomogla da se utvrde datumi njihovog proglašenja za varošice. Drugi je rad Negovana Todorovića pod nazivom “Mehanizovanost poljoprivrede Gornjeg Ponišavlja i Lužnice”. Autor uspeva da poveže obilje statističkih podataka sa etnološkim aspektom, stvarajući originalnu analizu razvoja kroz prizmu tehnoloških i društvenih promena.

Nikolić skreće pažnju na rad Saše Ćirića “U slavu života iznad bogova sitnih kao pčela : o stvaralaštvu Slobodana Džunića 1960-ih (roman Pagani, 1964.)”, koji predstavlja nastavak njegovog prošlogodišnjeg teksta o književnom stvaralaštvu Slobodana Džunića.

“Ovoga puta autor nastavlja istraživanje Džunićevog stvaralaštva sa posebnim osvrtom na roman Pagani. Ćirić je pokazao izuzetno poznavanje teorije književnosti, vešto se poigrava izvorima i bez napora citira Vergilija, Aristotela, Forskog. Njegov naučni rad objavljen u ovogodišnjem Zborniku demonstrira zrelo kritičko čitanje i spremnost da se Džunićevo delo sagleda u širokom književnom kontekstu”, rekao je Nikolić.

U Zborniku je objavljen i grupni rad biologa “Preliminarno evidentiranje starih stabala u Pirotskom okrugu i potrebe njihove zaštite sa posebnim osvrtom na stabla-zapise”. Autori su sproveli terensko istraživanje, a jedan od njih, Poljak Lukaš Lučaj, ima bogato međunarodno iskustvo u proučavanju odnosa između natprirodnog i prirodnog širom sveta.

“Utvrđeno je da veliki broj stabala – zapisa, pre svega hrastova, ali i drugih vrsta – danas trpi ozbiljnu štetu. Prema istraživanju, na njih negativno utiču i tragači za blagom, koji veruju da su upravo u tim stablima sakrivana bogatstva, odnosno zlato”, ističe Nikolić.

Rad je objavljen na engleskom jeziku, čime Zbornik ispunjava jedan od 40 kriterijuma za ocenjivanje kvaliteta časopisa.

“Od 2017. godine trudimo se da u svakom broju imamo jedan ili dva članka na engleskom, kako bismo povećali čitanost i citiranost, kako bi Zbornik učinili dostupnijim ljudima koji ne znaju srpski jezik, posebno jer je Zbornik dostupan i na internetu. Možda će doći i trenutak da Zbornik bude dvojezičan i da svi radovi budu objavljeni na srpskom i engleskom, što bi bilo idealno”, objašnjava urednik.

U ovom broju objavljen je i rad Gorana Nikolića, koji se bavi stavovima radnika nekadašnjih pirotskih fabrika o samoupravljanju, trećinu veka nakon njegovog ukidanja. Autor je, kako kaže, ovu temu proučavao više godina, nastojeći da objedini literaturu i svedočenja.

“Rad je obuhvatio opsežno istraživanje sa više od 100 ispitanika, nekadašnjih radnika pirotskih fabrika. Jedan od zaključaka je da se nedovoljno ranije obraćala pažnja na postojanje autoritarne svesti kod ljudi. U takvoj svesti, šef, direktor je apsolutni autoritet, a odluke se prihvataju bez propitivanja činjenica. Tako je bilo i u porodici, i u radnim kolektivima. Zbog toga samoupravljanje nije moglo da zaživi u punom kapacitetu”, smatra Nikolić.

Istraživanje pokazuje da radnici nisu koristili mogućnosti koje je sistem nudio.

“Tek sada, s naknadnom svešću, prisećaju se kako su mogli da utiču, a da to nisu činili. Sada su, kako kažu, u mnogo težem položaju”, ističe Nikolić.

U Zborniku je objavljen i rad Elene Vasić Petrović iz Zavoda za zaštitu spomenika Niš, pod naslovom “Studija zaštite sela Temska – dokumentaciona osnova za izradu plana generalne regulacije”. Iako je studija izrađena primarno kao podloga za Plan generalne regulacije Temske, njen obuhvat značajno prevazilazi urbanističke okvire. Rad donosi nova saznanja o Temskoj i otvara širok prostor za pokretanje drugih aktivnosti koje bi unapredile odnos prema lokalnom kulturnom nasleđu. Nastavak detaljnih arheoloških istraživanja – posebno onih u manastirskom kompleksu predstavlja logičan naredni korak ka dopunjavanju znanja o ovom izuzetno značajnom području.

Ovogodišnji broj Zbornika, kao i sve prethodne je moguće pročitati na sajtu Narodne biblioteke Pirot