MOMČILOV GRAD: Legenda koja živi kroz kamen
Stari naziv pirotske tvrđave – Momčilov grad, krije u sebi jednu od najpoznatijih legendi srpske epske poezije. Prema narodnom predanju, u ovoj tvrđavi je živeo junak Momčilo sa svojom suprugom Vidosavom, čija je nevera dovela do tragičnog kraja ovog viteškog romana. Iako ova legenda nema uporište u stvarnim istorijskim događajima, ona je postala neodvojivi deo identiteta ove tvrđave.
Dugo se ovo utvrđenje pogrešno nazivalo Momčilov grad, verujući da ga je podigao čuveni vojvoda sa južnih Rodopa, Momčilo. O njemu se malo zna – da je živeo u prvoj polovini 14. veka, učestvovao u vizantijskim građanskim ratovima tokom kojih je dobio visoku titulu despota i da je poginuo 1345. godine u opsadi grčkog grada Periteriona. Zabunom u istorijskim rukopisima, Periterion je postao Pirot, pa je utvrđenje pripisano njemu. Novijim arheološkim istraživanjima dokazano je da je grad nastao u drugoj polovini 14. veka, pa se sa sigurnošću može reći da vojvoda Momčilo nije njegov graditelj.
Arheološka istraživanja pokazuju da je na ovom mestu postojalo naselje još pre 5.000 godina, a otkriveni su tragovi iz eneolita i gvozdenog doba, Antile, rane Vizantije i srednjeg veka. Tvrđava u današnjem obliku predstavlja delo despota Stefana Lazarevića, koji ju je početkom 15. veka proširio i ojačao još jednim redom bedema, gradeći tako Srednji grad, kao deo sistema odbrane Despotovine od turskih upada.
Arhitektonski, tvrđava pokazuje izuzetnu prilagođenost terenu. Izgrađena je na stenovitom bregu, što joj obezbeđuje prirodnu zaštitu sa tri strane. Inženjersko rešenje sa unutrašnjim dvorištima i kaskadnim rasporedom objekata omogućavalo je efikasnu odbranu i dugu opsadu.
Tvrđava je stekla i kinematografsku slavu kada je 1989. godine poslužila kao lokacija za snimanje kultnog filma “Boj na Kosovu” reditelja Zdravka Šotre. Masivni zidovi i autentična srednjovekovna atmosfera učinili su je idealnim mestom za prikazivanje događaja iz 14. veka, što je dodatno učvrstilo njenu poziciju kao jedan od najprepoznatljivijih istorijskih spomenika Srbije.
Danas je tvrđava priznata kao kulturno dobro od izuzetnog značaja i uživa zaštitu države. Grad Pirot je 2023. godine dobio “Film Friendly” sertifikat, što znači da je tvrđava postala atraktivna lokacija za snimanje filmova i serija. Poslednjih godina tvrđava je rekonstruisana, a nedavno je potpisan novi projekat pregogranične saradnje u okviru kojeg će biti realizovani radovi na rekonstrukciji bedema na ulasku u samu tvrđavu, postavljanju nove ulazne kapije, kao i uvođenju savremenih digitalnih sadržaja koji će tvrđavu predstaviti na interaktivan i edukativan način.
Posebnu atmosferu stvaraju kulturne manifestacije koje se održavaju u letnjim mesecima. Tvrđava je postala simbol Pirota i glavna turistička atrakcija koja godišnje privuče preko 30.000 posetilaca.
Ovaj sadržaj deo je projekta Turistički potencijali Pirota – biseri jugoistočne Srbije, sufinansiranog od strane Grada Pirota, a u okviru javnog konkursa za sufinansiranje medijskih projekata za 2025. godinu.
