Iza stranica knjige Milice Ilić: Šta nam govore ikone tračkog konjanika pronađene u Pirotu i okolini

Muzej Ponišavlja Pirot objavio je krajem 2025. godine novu stručnu publikaciju pod nazivom “Spomenici tračkog konjanika u pirotskom kraju”, čiji je autor kustos arheolog Milica Ilić. Knjiga je realizovana u okviru projekta koji je podržalo Ministarstvo kulture Republike Srbije i predstavlja značajan doprinos proučavanju antičkog nasleđa ovog dela Srbije.

U publikaciji je obrađeno šest votivnih ikona tračkog konjanika, pronađenih na prostoru Pirota i Bele Palanke. Kako ističe autorka, ovi nalazi su posebno zanimljivi jer je kult Tračkog konjanika karakterističan za istočnu i jugoistočnu Srbiju, ali je broj sačuvanih primeraka na ovom prostoru znatno manji u odnosu na druge delove nekadašnje rimske provincije Trakije.

“U knjizi su detaljno predstavljene sve ikone koje su do sada poznate sa ovog područja. Najpre je dat istorijsko-geografski okvir perioda drugog i trećeg veka, u koji se nalazi datuju, zatim lokaliteti na kojima su ikone pronađene, njihov arheološki kontekst, kao i ikonografska analiza samog prikaza tračkog konjanika”, navodi autorka Milica Ilić.

Većina ikona pronađena je slučajno, tokom obrade zemlje ili infrastrukturnih radova. Jedan od primera je ikona otkrivena prilikom kopanja seoskog vodovoda kod Bele Palanke. Jedini nalaz pronađen sistematskim arheološkim istraživanjima potiče sa lokaliteta Maglič, u blizini sela Blato, gde je ikona korišćena kao antička spolija i pronađena okrenuta naniže.

“Na osnovu tog nalaza postoji pretpostavka da se u blizini nalazilo tračko svetilište, jer su svetilišta Tračana i ikone tračkog konjanika najčešće nalažene pored izvora i vodenih tokova. U ovom slučaju, u neposrednoj blizini je Maglička reka”, objašnjava Ilić.

Kult Tračkog Herosa rasprostranjen je širom rimskog sveta. Prema dosadašnjim istraživanjima, poznato je više od 3.000 spomenika sa njegovim prikazom, a nalazi nisu ograničeni samo na područje Balkana, pronađeni su i u Velikoj Britaniji, južnoj Rusiji, Tunisu i Egiptu, što se dovodi u vezu sa prisustvom Tračana u rimskim vojnim jedinicama.

U ikonografskom smislu, u nauci su definisana tri osnovna tipa prikaza tračkog konjanika: kao jahača u mirnom hodu, kao lovca i kao povratnika iz lova sa plenom. Česti su i prikazi udvojenog konjanika, a jedan takav primerak čuva se u Muzeju Ponišavlja.

Pored konja, na ikonama se često pojavljuju i druge životinje, pas kao pratilac, ali i lovina poput vepra, bika, zeca ili jelena. Posebno mesto zauzima zmija, prikazana obavijena oko štapa i povezana sa oltarom, što se tumači kao simbol isceljenja i povezuje sa kultovima Asklepija i Apolona.

“Kada je prikazana zmija, konjanik gotovo nikada ne drži oružje, što ukazuje na molitveni karakter scene i verovanje u isceliteljske moći božanstva”, ističe autorka.

Ikone tračkog konjanika imale su različite funkcije – bile su votivne, zavetne ikone postavljane u svetilištima, ali su se javljale i u funerarnoj umetnosti, na nadgrobnim spomenicima, gde su povezivane sa idejom heroizacije pokojnika i verovanjem u zagrobni život.

“Ikone obrađene u publikaciji datuju se u drugi i treći vek, ali postoje indicije da je kult tračkog konjanika opstajao i tokom četvrtog veka, uprkos zabrani paganskih hramova u periodu ranog hrišćanstva. Nalazi iz okoline Slivnice, gde je pronađeno više od 180 votivnih reljefa, potvrđuju mogućnost dugotrajnijeg korišćenja tračkih svetilišta”, ističe Ilić.

Publikacija “Spomenici tračkog konjanika u pirotskom kraju” predstavlja vredan doprinos proučavanju lokalne arheološke baštine i pruža uvid u složena verovanja i simboliku antičkog sveta na prostoru Ponišavlja.