Zaokružena trilogija “Pirot u Drugom svetskom ratu”: Istorija bez ideoloških naočara

Objavljivanjem trećeg toma edicije “Pirot u Drugom svetskom ratu”, Istorijski arhiv u Pirotu zaokružio je višegodišnji istraživački i izdavački poduhvat, koji donosi do sada najcelovitiji i dokumentarno zasnovan prikaz jednog od najdramatičnijih perioda u istoriji grada. O ovom obimnom poslu govorio je Davor Lazarević, istoričar i jedan od autora trilogije.

Trilogiju “Pirot u Drugom svetskom ratu” kao autori potpisuju istoričari Predrag M. Vidanović i Davor Lazarević, recenzenti su istoričari prof. dr Aleksandar Životić i Mila Panajotović, izdavač je Istorijski arhiv Pirot, a izdanje je štampano sredstvima Ministarstva kulture Republike Srbije. Rad na ediciji trajao je više od pet godina i zasnovan je, pre svega, na opsežnim arhivskim istraživanjima, kako u pirotskom arhivu, tako i u Centralnom državnom arhivu u Sofiji, gde se čuva dragocena građa o bugarskoj okupaciji Pirota. Pisanje rukopisa započeto je 2021. godine, a rezultat je trilogija koja hronološki i tematski prati ratne i poratne godine.

Prva knjiga, objavljena 2023. godine, imala je uvodni karakter i obuhvatila je period od 1939. godine, sagledavajući položaj Pirota u okvirima Kraljevine Jugoslavije i evropskih ratnih zbivanja. Drugi tom bavio se najtežim ratnim godinama – od aprila 1941. do septembra 1944. i okupacijom grada, a objavljen je prošle godine, uz podršku Ministarstva kulture, koje je finansijski podržalo i izdavanje treće knjige.

Treći deo edicije, iako prvobitno nije bio planiran, posvećen je periodu od oslobođenja Pirota u septembru 1944. do završetka Drugog svetskog rata u septembru 1945. godine. Kako ističe Lazarević, reč je o vremenu koje je dugo ostajalo na marginama javnog i naučnog interesovanja, iako je bilo presudno za oblikovanje društva u decenijama koje su usledile.

“Rat se formalno završavao, ali je revolucija tek počinjala. To je bio period velikih lomova, uspostavljanja nove komunističke vlasti, obračuna sa političkim protivnicima i rušenja dotadašnjeg sistema vrednosti”, navodi Lazarević.

Treća knjiga donosi niz tema koje su, prema rečima autora, do sada uglavnom prećutkivane: mehanizme delovanja nove vlasti, sudbine predratnih političara i uglednih građana, ali i primere represije i političkih progona. Posebno su obrađeni slučajevi Svetozara Misirlića, predratnog predsednika opštine, Mite Gage i Dragoljuba Jovanovića, čije sudbine oslikavaju složenost i brutalnost posleratnog perioda.

“Kroz bombastične ličnosti i figure smo uspeli, nadam se, da predstavimo to zaista turobno vreme koje je za većinu značilo dolazak slobode, završetak rata, ali isto tako i za nemali broj ljudi to je bio vrlo stresan period i “rat posle rata”. U mirnodopskim uslovima se zapravo dešavao sada jedan novi sukob između dva sistema koja su se sudarila u tim prvim mesecima slobode. I to su bili vrlo bolni procesi koji su u velikoj meri odredili sve one narative i ideološke i političke i sve druge u toku druge polovine 20. veka”, reako je Lazarević.

Pirot koji mi danas poznajemo, što iz sećanja, što iz priče naših starijih ukućana, jeste Pirot koji je stvaran u prvim godinama nakon Drugog svetskog rata, ističe Lazarević,  a on se, kako dodaje, drastično razlikuje u odnosu na onaj Pirot kome su ljudi svedočili 30-ih godina prošlog veka.

Autori su se, kako naglašava Lazarević, svesno opredelili za dokumentaristički pristup, zasnovan isključivo na arhivskoj građi i naučnoj aparaturi, bez oslanjanja na ideološke narative i memoarska svedočanstva.

“Literature gotovo da nije bilo, a ono što postoji često je ideološki obojeno. Naš cilj je bio da pišemo na osnovu autentičnih dokumenata, nastalih u realnom vremenu, i da ostavimo prostor budućim istraživačima”, ističe Lazarević.

Promocija trilogije nije organizovana ranije, jer su autori želeli da javnosti predstave zaokruženu ediciju. Prema najavama, promocija sve tri knjige planirana je za mart ili april, uz učešće recenzenata i autora, kao prilika za otvoreni razgovor o temama koje su decenijama ostajale u senci.

Objavljivanjem trilogije “Pirot u Drugom svetskom ratu”, Istorijski arhiv Pirot i autori postavili su čvrst temelj za dalja istraživanja i otvorili prostor za novo razumevanje lokalne istorije u drugoj polovini 20. veka.